Từ việc uống cocktail đến hát karaoke, nhiều người Nhật đang thưởng thức một mình. Điều gì gây ra sự thay đổi lớn trong quốc gia coi trọng truyền thống sống theo tập thể?

Nhật Bản đang thay đổi: một xã hội lão hóa nhanh chóng, lượng khách du lịch từ nước ngoài phá kỷ lục và robot hiện diện nhiều hơn bao giờ hết. Đó là nơi mà thế hệ trẻ của đất nước với cách sống mới đang dần thay thế. Gen J, một loạt bài mới của BBC Worklife, giúp bạn theo kịp tốc độ của thế hệ tiếp theo ở quốc gia đang định hình là Nhật Bản trong tương lai. Đây là câu chuyện đầu tiên trong loạt đó.

Một thập niên trước, nhiều người Nhật rất xấu hổ khi bị bắt gặp ăn một mình trong trường học hoặc căn tin văn phòng vì vậy họ chui vào nhà vệ sinh để ăn. Một người đi ra ngoài mà không có bạn bè là điều không nên, từ đó xuất hiện cụm từ “benjo meshi” – có nghĩa là ăn trưa trong nhà vệ sinh.

Nhưng nhiều người nghĩ rằng Nhật Bản đang thay đổi lớn. Một trong những người đó là Miki Tateishi, một nhân viên pha chế ở Tokyo. Cô làm việc tại Bar Hitori, một địa điểm ấm cúng trong khu giải trí về đêm ở Tokyo dành cho những người uống rượu một mình.

Quán bar khai trương vào giữa năm 2018, đại diện cho một lối sống mới – đó là tự mình đi ra ngoài và uống rượu. Và nó hoạt động hiệu quả: thay vì trốn trong các nhà vệ sinh, mọi người bước ra và nắm lấy cơ hội trải nghiệm thời gian chỉ có một mình.

Tateishi nói: Một số người muốn tận hưởng trải nghiệm sống một mình, những người khác muốn xây dựng một cộng đồng mới. Cô tin rằng chính sách “sống đơn thân” của quán bar giúp những vị khách tiềm năng mà những người đó có thể gặp khó khăn do định kiến lối sống tập thể. Khách hàng có thể bắt chuyện với nhau trong một môi trường thoải mái, có sức chứa khoảng một chục người. Bữa tiệc rượu không giới hạn và bố trí bàn sát nhau giúp khách dễ làm quen nhau.

Kai Sugiyama, một người đàn ông 29 tuổi, làm việc cho một công ty sản xuất, cho biết: “Tôi nghĩ điều này rất hiếm. Tôi cảm thấy người Nhật quen sống tập thể, vì vậy mọi người muốn trải nghiệm cuộc sống với người khác. Chúng tôi không có văn hóa sống đơn thân”.

“Tôi cảm thấy người Nhật sống theo tập thể”, khách hàng quen của Bar Hitori Kai Sugiyama nói. “Chúng tôi không có văn hóa sống đơn thân” (Ảnh: Shiho Fukada và Keith Bedford)

Bar Hitori – hitori có nghĩa là một người- là ví dụ duy nhất để các doanh nghiệp thay đổi cách làm kinh doanh cho phù hợp với những người muốn trải nghiệm cuộc sống đơn thân. Từ ăn uống đến cuộc sống về đêm rồi du lịch, các lựa chọn mới đã xuất hiện trong những năm gần đây nhằm phục vụ riêng cho các cá nhân. Lối sống đơn thân được gọi là “ohisisama”: có nghĩa rằng mọi người mạnh dạn trải nghiệm sống một mình, không màng đến ý kiến của người khác.

Sức mạnh của một người

Được dịch một cách lỏng lẻo, “ohitorisama” có nghĩa là “bữa tiệc một mình”. Tìm kiếm hashtag trên Instagram bằng tiếng Nhật thì bạn sẽ tìm thấy hàng trăm ngàn bức ảnh: bữa ăn nhà hàng dành cho một người, các hành lang rạp chiếu phim, lều cắm trại ở khu cắm trại hoặc những bức ảnh giao thông làm nổi bật cuộc phiêu lưu một mình. Đặc biệt, trong 18 tháng qua, ngày càng có nhiều người tuyên bố họ yêu thích sống đơn thân trong các tin tức và phương tiện truyền thông xã hội.

Một sự đổi mới gần đây là “hitori yakiniku” . Yakiniku có nghĩa là “thịt nướng”, yakiniku thường liên quan đến việc ngồi quanh vỉ nướng ở bàn nhà hàng cùng một nhóm người nướng thịt gà, thịt bò hoặc thịt heo. Nhưng với ohitorisama, chỉ một người duy nhất nướng (và ăn) tất cả số thịt đó.

Ngay cả hát karaoke, người ta cũng sẽ hát một mình – một sự thay đổi lớn đối với trò tiêu khiển cổ điển của Nhật Bản. Daiki Yamatani, một giám đốc bán hàng làm PR cho công ty karaoke một mình có tên gọi là 1Kara ở Tokyo cho biết, nhu cầu về karaoke cho một người đã tăng lên 30% – 40%. Ở Nhật Bản, các điểm karaoke có ở khắp mọi nơi, thường là các tòa nhà lớn với nhiều tầng, phòng karaoke riêng được xây dựng cho các nhóm có quy mô khác nhau. Nhưng nhu cầu từ người hát đơn thân ngày càng tăng, và vì vậy 1Kara đã đổi phòng nhóm lớn thành các phòng cá nhân cỡ bốt điện thoại.

Ở Nhật Bản, các hoạt động uống rượu và cuộc sống về đêm thường theo truyền thống là cùng chia sẻ với đồng nghiệp hoặc bạn bè. Vì vậy, phong trào ohitorisama đại diện cho một sự thay đổi lớn. Nhưng những gì thúc đẩy sự thay đổi và tại sao nó được coi là rất quan trọng?

Bên trong một buồng karaoke một người ở Tokyo. Thay vì tụ tập trong những phòng riêng cho các nhóm, karaoke một người đã trở nên phổ biến – Ảnh: Shiho Fukada và Keith Bedford

Áp lực xã hội

Ở nhiều quốc gia, sống đơn thân có vẻ không đáng ngạc nhiên lắm. Ví dụ, vào tháng 12, nữ diễn viên người Mỹ Christina Hendricks đã đăng những bức ảnh về #solodate (hẹn hò một mình) của cô tại một buổi hòa nhạc. Nữ diễn viên người Anh Emma Watson mới đây đã tuyên bố yêu thích cuộc sống đơn thân và là người tự lập . Các ấn phẩm phương Tây đã viết hướng dẫn uống rượu một mình và đọc sách tại quán bar, du lịch một mình đã tạo nên sự nghiệp cho vô số người có ảnh hưởng trên phương tiện truyền thông xã hội.

Nhưng ở một đất nước có lối sống thuận theo số đông và sống tập thể luôn được đánh giá cao, đó là một vấn đề lớn. Ở Nhật Bản có 125 triệu người bị nhồi nhét vào một quần đảo nhỏ hơn một chút so với California – và bốn phần năm của vùng đất đó là miền núi, không thể ở được. Không gian sống từ lâu có tầm quan trọng, vì vậy, sống theo tập thể và khuôn khổ được chú trọng.

Motoko Matsushita, một cố vấn cấp cao của công ty nghiên cứu kinh tế là Viện Nghiên Cứu Nomura có trụ sở ở Tokyo, cho biết: “Nhật Bản là một quốc gia nhỏ và mọi người cần phải cùng tồn tại”. Cô ấy nghiên cứu hiện tượng ohitorisama, nguồn gốc và tương lai của nó. “Chúng ta cần tập trung vào việc sống hòa thuận với nhau, đó là lý do tại sao áp lực sống theo tập thể được đề cao”.

“Mọi người hay đi cùng nhau nhưng tôi đi trượt tuyết một mình”, Erika Miura 22 tuổi đi xem phim và hát karaoke một mình – Ảnh: Shiho Fukada và Keith Bedford

Matsushita nói rằng cùng với sự phát triển của phương tiện truyền thông xã hội – theo cách số lượng bạn bè hoặc lượt thích có thể quyết định giá trị của bạn – điều này dẫn đến áp lực bị kỳ thị khi xuất hiện một mình. Cô nói rằng sự thất bại từ điều này và văn hóa giao tiếp 24/7 thúc đẩy sự phát triển của ohitorisama.

Trong trường hợp benjo meshi, nhà xã hội học đã đặt ra thuật ngữ vào năm 2008, Daisuke Tsuji của đại học Osaka nhận thấy rằng các sinh viên ăn trong nhà vệ sinh không phải vì họ thích ăn một mình mà vì họ không muốn bạn bè của họ nghĩ rằng họ không có ai để chia sẻ bữa ăn.

Nhưng Matsushita tin rằng điều này đang thay đổi, nói rằng áp lực tiêu cực của xã hội xung quanh việc ai đó ở một mình đã giảm. Cô nói: Trước kia, bạn phải kết hôn, bạn phải có một đứa con – nhưng nay áp lực xã hội này đang giảm dần. Cô trích dẫn một cuộc khảo sát với 10.000 người mà cô thực hiện cho thấy thái độ sống độc lập và linh hoạt của gia đình đã thay đổi từ năm 2015 đến 2018. Chẳng hạn, chỉ có ít người cảm thấy mọi người phải kết hôn và sinh con, trong khi nhiều người cảm thấy vẫn ổn khi ly hôn ngay cả khi bạn đã có con. Trong nhiều cặp vợ chồng, có nhiều người cảm thấy ổn về việc giữ bí mật về người phối ngẫu của họ.

Một ‘xã hội siêu đơn thân’

Một phần của phương trình là xã hội Nhật Bản đang trải qua một sự thay đổi nhân khẩu học địa chấn. Tỷ lệ sinh đang giảm: năm ngoái chỉ có 864.000 em bé được sinh ra – mức thấp nhất kể từ khi ghi nhận bắt đầu vào năm 1899. Số gia đình độc thân đang tăng, tăng từ 25% năm 1995 lên hơn 35% vào năm 2015, theo dữ liệu điều tra dân số. Tỷ lệ kết hôn giảm góp phần vào sự gia tăng những người sống một mình nhưng thực tế là nhiều người cao niên ở một trong những quốc gia lão hóa nhanh nhất thế giới đang trở thành góa phụ hoặc góa phu. Kết quả là, với số liệu nhân khẩu học mới này, cách người tiêu dùng cư xử và cách các doanh nghiệp phục vụ họ đang thay đổi.

Tại 1Kara ở khu phố Shinjuku của Tokyo, khách hàng hát một mình trong không gian có kích thước bằng buồng điện thoại với tai nghe và micrô – Ảnh: Shiho Fukada và Keith Bedford

“Sức mua của những người theo chủ nghĩa độc thân không còn bị bỏ qua”, Kazuhisa Arakawa nói. Ông là một nhà nghiên cứu tại Hakuhodo, một trong những công ty quảng cáo lớn nhất Nhật Bản. Ông Arakawa còn viết sách về kinh tế, gọi Nhật Bản là “xã hội siêu độc thân” và ước tính rằng 50% dân số từ 15 tuổi trở lên sẽ sống trong các gia đình độc thân vào năm 2040. “Tôi tin rằng thị trường sẽ không phát triển nếu không hiểu được khách hàng độc thân”, ông nhận xét.

Erika Miura, một người Tokyo 22 tuổi, làm việc trong ngành CNTT, là một cựu chiến binh ohitorisama. Ngồi tại Bar Hitori, cô nói rằng người muốn tự mình làm rất nhiều việc như cô rất hiếm. “Mọi người muốn đi cùng nhau, nhưng tôi đi trượt tuyết một mình” – cô tâm sự. Miura cũng đi xem phim và hát karaoke một mình, vì điều đó giúp cô thấy tự do hơn, và cho biết ở Tokyo có nhiều dịch vụ phục vụ cho một khách hàng. Trong khi đó, Go Yamaguchi, một khách hàng tại 1Kara, nói rằng khi anh ấy hát karaoke với bạn bè, anh ấy phải chờ đến lượt. Anh ấy còn nói thêm: “Tôi cảm thấy xấu hổ nếu tôi hát không hay khi có nhiều bạn bên cạnh, còn khi hát một mình, tôi có thể hát bất cứ bài gì tôi muốn!”.

Các chuyên gia Ohitorisama cũng mang đến cơ hội cho những người thuộc gia đình “truyền thống”của người Hồi giáo. Nghiên cứu của Arakawa vào năm 2018 cho thấy có tới một trong ba người kết hôn sống đơn thân như thỉnh thoảng đi du lịch một mình. Đôi khi, Matsushita – người đã lập gia đình và có con – vẫn đi hát karaoke một mình.

Khi nói đến những người độc thân cao tuổi, Matsushita nói rằng nhóm này – đặc biệt là phụ nữ – có “sức chịu đựng tâm lý” khi bị nhìn thấy một mình. Nhưng cô tin rằng khi họ thấy thế hệ trẻ tiếp tục vượt qua, mọi thứ có thể thay đổi, đặc biệt là khi các nhà tiếp thị dịch vụ đơn thân biết rằng người nghỉ hưu là một khách hàng tiềm năng bởi họ có cả thời gian và tiền bạc.

Thế giới đang thay đổi

Không chỉ xã hội Nhật Bản đang trải qua nhiều thay đổi đã góp phần vào trào lưu ohitorisama. Khi tỷ lệ sinh giảm, tuổi kết hôn tăng lên và tuổi dân số già đi, nhiều quốc gia đang chứng kiến sự gia tăng cuộc sống độc thân. Euromonitor International, một công ty nghiên cứu thị trường độc lập có trụ sở tại London, đã công bố một nghiên cứu vào năm ngoái, ước tính mức tăng trưởng kỷ lục 128% các gia đình độc thân trên toàn thế giới từ năm 2000 đến 2030.

“Một ‘xã hội siêu độc thân’, đặc trưng bởi những người trẻ tuổi không bao giờ kết hôn và người già trở lại cuộc sống độc thân sau khi góa vợ hoặc chồng, sẽ là tương lai của tất cả các quốc gia, không chỉ ở Nhật Bản”, Arakawa nói. Vì thế, các dịch vụ và điểm mua sắm sẽ thất bại nếu chỉ tập trung kinh doanh vào các gia đình.

Tất nhiên, ở các quốc gia phương tây nơi phần lớn mọi người tự mình làm mọi việc – ăn uống, uống rượu, khám phá – hiện tượng “các bữa tiệc đơn thân” tận hưởng mọi thứ một mình ít gây ngạc nhiên như Nhật Bản, nơi mà cuộc sống đơn thân đang trở thành một chủ đề nóng.

Miki Tateishi là một nhân viên pha chế tại Hitori, một quán bar dành cho những người đơn thân uống rượu. Bản thân cô là một khách hàng cũ, cô nghĩ rằng “thế giới đang thay đổi” – Ảnh: Shiho Fukada và Keith Bedford

Arakawa nói rằng ông tin rằng hầu hết những người Nhật Bản đều sống độc lập tự nhiên. “Sẽ thật sai lầm khi cho rằng có hai loại người: những người cảm thấy ổn khi bị bỏ lại một mình và những người không ổn bởi phần lớn người Nhật Bản vốn thích hành động độc lập”. Ông nhận thấy rằng 50% những người tham dự các buổi hòa nhạc hoặc lễ hội âm nhạc đã tự đi một mình, kết nối với những người mới ở đó thông qua mối quan tâm chung.

Các thay đổi nhân khẩu học cùng với sự xuất hiện thái độ linh hoạt hơn về cách trải nghiệm cuộc sống đã giúp ohitorisama phát triển. “Chỉ 10 năm trước, họ nói ‘ăn trưa trong nhà vệ sinh. Tuy nhiên, sau 10 năm, chúng tôi có rất nhiều dịch vụ [đơn thân]. Mọi người có xu hướng suy nghĩ tích cực về việc xuất hiện một mình”.

Quay trở lại Hitori, nhân viên pha chế Tateishi đã quen thuộc với cảm giác kết nối và gặp gỡ những người khác đang đi một mình. Rốt cuộc, trước khi làm việc ở đây, cô từng là khách hàng.

“Đối với những người đã từng ở nhà, họ có thể thay đổi bản thân bằng cách xây dựng một cộng đồng bên ngoài ngôi nhà”, cô nói. “Họ thấy rằng thế giới đang thay đổi”.

Bình Nguyễn dịch

Theo BBC