Với đầu tròn và thân hình không có tay chân, kokeshi là một hình ảnh quen thuộc trong các cửa hàng lưu niệm ở Nhật Bản, nhưng chúng cũng là một sự sáng tạo độc đáo của một vùng đất của Nhật Bản mà ít người biết đến và là một phần của di sản văn hóa phong phú và phức tạp trải qua nhiều thế kỷ. Điều gì làm cho những con búp bê nhỏ bằng gỗ này trở nên đặc biệt.

Kokeshi là gì?

Kokeshi là những con búp bê bằng gỗ, chủ yếu được chế tác ở vùng Tohoku, phía đông bắc của Nhật Bản. Ban đầu, chúng được cho là đồ chơi dành cho trẻ em, nhưng nhanh chóng phát triển thành đồ lưu niệm dành cho du khách đến suối nước nóng (onsen) địa phương.

Cho đến ngày nay, nhiều nghệ nhân kokeshi vẫn sống ở các thị trấn onsen, và các dòng kokeshi chínhtruyền thống được đặt theo tên của onsen mà từ đó chúng xuất thân.

Về cơ bản, bạn có thể nhận ra kokeshi qua thân hình cao, bằng gỗ và đầu tròn của chúng. Chúng thường được sơn cho giống một người phụ nữ mặc kimono, với các đường nét tinh tế và thiết kế hoa trên thân.

Thông thường, đầu là một bộ phận riêng biệt với cơ thể. Với một số dòng, khi vặn đầu tạo ra âm thanh rít (ki-ki), trong khi những dòng khác có đầu lúc lắc như cái lục lạc.

Kokeshi đầu tiên dường như được chế tác vào đầu thế kỷ 19 bởi các nghệ nhân thường làm chén và bát bằng gỗ. Cũng như rất nhiều nghề thủ công truyền thống, có một số bất đồng để xác định chính xác nơi nào là nguồn gốc bắt đầu nghề này, nhưng hầu hết mọi người cho rằng nơi đó là Togatta Onsen trên biên giới của Tỉnh Miyagi và Yamagata.

Kiểu phổ biến nhất là kiểu Narugo, bắt nguồn từ thị trấn Narugo ở tỉnh Miyagi, kiểu này có đầu kêu đặc biệt và giống kiểu kokeshi “tiêu chuẩn”. Ngày nay, thành phố Sendai ở tỉnh Miyagi là nơi sản xuất nhiều kokeshi truyền thống .

Kokeshi có ý nghĩa gì?

Ngày nay, kokeshi là một loại hình sản phẩm thủ công truyền thống được các nhà sưu tập và khách du lịch coi trọng. Một số có thể bắt đầu được dùng làm đồ chơi trẻ em – thân mỏng dễ dàng cho trẻ nhỏ cầm, và loại đầu xoắn hoặc lắc lư không được sử dụng nhiều nếu dùng để đặt trên kệ.

Quà lưu niệm là một vấn đề lớn trong văn hóa Nhật Bản,chúng được bán cho khách du lịch onsen và được chế tác bởi các nghệ nhân có tay nghề cao với máy tiện gỗ và bánh xe của thợ gốm (không có gì sai khi bánh xe này đáp ứng được nhu cầu cho việc chế tác kokeshi).

Nhưng kokeshi (có thể) không phải là vật trang trí thuần túy. Do hình dáng của kokeshi, một số người đã suy đoán rằng chúng được sử dụng làm công cụ mát-xa cho người tắm.

Cũng có ý kiến ​​cho rằng những con búp bê này có thể là bùa may mắn. Một vật cứng cáp và được chế tác tốt có thể giúp đảm bảo ngôi nhà (mà nó đang ở) luôn vững chắc trong các trận động đất. Cũng có ý kiến ​​cho rằng kokeshi có thể bảo vệ khỏi hỏa hoạn, vì chúng thường được chế tác từ gỗ của cây Sơn Thù Du (dogwood), được gọi là mizuki (nghĩa đen là “cây nước”) trong tiếng Nhật.

Một giả thuyết đen tối hơn cho rằng kokeshi được thiết kế như là một lá bùa và dùng để an ủi cho những bà mẹ bị sẩy thai hoặc phá thai. Một phần lý do xuất phát từ cái tên “kokeshi” của loại búp bê này, “ko” và “keshi” là từ đồng âm của các ký tự với “child” (“ko”, Child) và“ xóa ”(“ keshi ”đã bị xóa). Vùng Tohoku nhìn chung cũng nghèo hơn và bị ảnh hưởng nặng nề bởi nạn đói hơn các vùng phía Nam. Không có bằng chứng lịch sử nào cho câu chuyện nguồn gốc này, nhưng huyền thoại vẫn tồn tại.

Chế tác kokeshi như thế nào?

Kokeshi truyền thống được chế tác bằng tay bằng máy tiện. Chúng được chế tác bằng gỗ, thường là gỗ cây Sơn Thù Du (mizuki), anh đào (sakura), phong (itaya) và lê (nashi). Tohoku là một vùng có rừng rậm, vì vậy các nghệ nhân có rất nhiều sự lựa chọn trong thiết kế của họ.

Sau khi gỗ được chọn, nghệ nhân bảo quản gỗ trong tối đa 5 năm.

Sau khi đã sẵn sàng, nghệ nhân sẽ cắt gỗ thành nhiều mảnh nhỏ hơn và gắn vào máy tiện. Các chi tiết cụ thể khác nhau tùy thuộc vào nghệ nhân và trường phái của họ, nhưng phần đầu và phần thân hầu như luôn được quay riêng biệt. Sau đó chúng được đánh bóng bằng giấy nhám, cây đuôi ngựa (tokusa), và rơm rạ.

Gắn đầu vào thân có thể là một trong những phần khó nhất (và kịch tính!) Của việc chế tạo kokeshi. Đôi khi, sau khi gắn chốt vào lỗ thì để thêm một tuần để đảm bảo mọi thứ đủ chắc chắn.

Khi phần thân quay trên máy tiện, người nghệ nhân buộc đầu chốt vào lỗ. Ma sát làm nóng khu vực và khiến nó giãn ra, sau đó co lại khi kokeshi nguội đi. Điều này tạo ra một mối nối cực kỳ chặt chẽ – bạn rất khó có thể có thể làm rơi đầu kokeshi một cách tình cờ.

Tiếp theo là sơn – theo truyền thống là màu đỏ và đen – và cuối cùng là quét sáp để xử lý gỗ và sơn. Mặc dù có sáp này nhưng sơn có thể bị phai dưới ánh sáng mặt trời và gỗ có thể sạm đi đáng kể. Tuy nhiên, đây là một phần đặc điểm của đồ vật chứ không phải là nhược điểm.

Các dòng kokeshi

Ngày nay, kokeshi được chia thành hai nhóm lớn: truyền thống (thường được gọi là “kokeshi”) và hiện đại (hoặc sáng tạo). Các dòng truyền thống có 11 chủng chính, mỗi chủng có lịch sử và phong cách riêng biệt. Kokeshi hiện đại thì sáng tạo hơn nhiều, phóng khoáng trong phong cách và phương pháp của họ.

Tất cả kokeshi truyền thống đều được làm ở vùng Tohoku, trong khi hầu hết các loại kokeshi hiện đại được làm ở tỉnh Gunma.

Truyền thống

Mỗi chủng trong số 11 chủng được đặt tên theo suối nước nóng hoặc khu vực nơi chúng được chế tác. Trong mỗi chủng, có rất nhiều chủng phụ và chữ ký của các nghệ nhân. Những khác biệt này có thể khá tinh tế. Đây là các chủng chính, nơi chúng xuất thân và đặc điểm chung của chúng.

Togatta (Miyagi)
Có lẽ là kokeshi lâu đời nhất. Chúng có đầu to và thân hình gầy, với thiết kế màu đỏ xung quanh khuôn mặt để tượng trưng cho trang trí tóc. Một số có đường ngang màu xanh lục quanh cổ.

Tsuchiyu (Fukushima)
Nhìn khuôn mặt nhỏ nhắn, thân hình gầy gò, trên đỉnh đầu có hai chấm đen, thân thường được vẽ bằng các đường thẳng và thỉnh thoảng có hoa.

Các Tsuchiyu kokeshi khác (được gọi là Nakanosawa) có đôi mắt to với các vòng tròn màu hồng hoặc đen xung quanh chúng, với những con búp bê nhỏ hơn được làm thành một mảnh duy nhất.

Yajiro (Miyagi)
Hầu hết đều có thân đến thắt lưng, tạo ra hình dáng giống người hơn, chúng có phần đầu lỏng lẻo, dễ xoắn và có xu hướng được vẽ bằng các đường rộng nhiều màu.

Sakunami (Miyagi và Yamagata)
Kokeshi này thuộc dòng kokeshi lâu đời nhất. Chúng có đầu to và thân hình gầy – đến nỗi một số còn có giá đỡ để ngăn chúng ngã.

Hijiori (Yamagata)
Hijiori kokeshi có thân rộng, thẳng và đầu lỏng hơn, thường có các đường màu đỏ trang trí trên đầu. Hãy tìm các mẫu hoa cúc xếp nhiều lớp, thân màu vàng và vai màu xanh lục.

Zao (Yamagata)
Những con búp bê này có thân rất to. Đôi khi trông chúng giống những cái chậu nhỏ hơn là búp bê! Hoa anh đào bị gió thổi bay là một cách trang trí phổ biến. Những con búp bê này cũng thường có tóc mai đen dày.

Yamagata (Yamagata)
Tìm loại thân mỏng, thon và có các đường kẻ màu đỏ trên đầu – thường có hoa mận trang trí trên thân. Thay vì các đường sơn ở vai, một số có các đường cắt trên máy tiện.

Kijiyama (Akita)
Chúng được làm bằng một mảnh gỗ cho đầu và thân, thường có phần đầu hình bầu dục cao hơn. Thiết kế kimono thường khá rõ ràng, với tay áo và thắt lưng obi, cũng như viền cổ được sơn khi quay kokeshi trên máy tiện.

Nanbu / Nambu (Iwate)
Chúng có phần đầu rất lỏng lẻo, có thể kêu lục cục nếu bạn lắc chúng. Vì chúng có nguồn gốc là đồ chơi của trẻ em nên chúng thường không được sơn hoặc sơn đơn giản hơn các loại khác.

Tsugaru (Aomori)
Hãy tìm kiểu tóc 3D thay vì kiểu đầu tròn suôn truyền thống. Chúng thường có phần thân cong và có thể kết hợp các thiết kế từ văn hóa của người Ainu (người bản địa của Hokkaido) hoặc thậm chí là daruma.

Kokeshi hiện đại / sáng tạo

Kokeshi hiện đại xuất hiện sau Thế chiến II, và trông khá khác so với các dòng truyền thống. Vì mỗi nghệ sĩ có nhiều quyền tự do hơn, nên sẽ không theo chủng hoặc dòng truyền thống.

Tuy nhiên, nhiều người vẫn thấy hình ảnh một phụ nữ Nhật Bản với khuôn mặt nhợt nhạt, mái tóc lớn và bộ kimono được trang trí lộng lẫy. Bạn sẽ thường thấy các nghệ sĩ làm kokeshi hiện đại ở các thành phố, đặc biệt là ở tỉnh Gunma.

Bình Nguyễn dịch
Theo https://blog.govoyagin.com